فرهاد آئيش از نام هايي در تئاتر محسوب مي شد که تماشاگر با شنيدن آن بي دغدغه و با خيال راحت به تماشاي هر ‏نمايشي مي نشستند. نام آئيش استاندارد هايي به همراه داشت که بيننده مي دانست اين کارگردان هيچ گاه از آنها عدول ‏نمي کند. اما اجراي نمايش کرگدان معادلات را برهم زد...‏

‎‎کرگدن‎‎

کارگردان ومترجم: فرهاد آئيش. نويسنده: اوژن يونسکو. موسيقي متن: محمد فرشته نژاد. طراح صحنه و لباس: محسن ‏شاه ابراهيمي. بازيگران: مهدي هاشمي، شهاب حسيني، آتنه فقيه نصيري، رامين ناصر نصير، مائده طهماسبي، صابر ‏ابر، احمد ساعتچيان.‏

شهري در ناکجا آباد. مردم در کافه مشغول صحبت با يکديگرند که در مي يابند تعدادي کرگدن در شهر آزادانه مي ‏گردند. پس از اين رخداد خطرناک تغييرات عجيبي در شهر رخ مي دهد. آدم ها يک به يک تبديل به کرگدن مي شوند. ‏اين اتفاق براي تمام مردم شهر رخ مي دهد و تنها يک نفر باقي مي ماند که در برابرآن مقاومت مي کند. آن يک نفر تنها ‏ترين انسان روي زمين است.‏

‎‎تمسخر يونسکو‎‎

چند هفته قبل، زماني که نمايش خرده جنايت هاي زن و شوهري نوشته اريک امانوئل اشميت از شبکه چهار سيما پخش ‏شد واکنش هاي متفاوتي را ميان علاقمندان به تئاتر بر انگيخت. کارگردان اين نمايش با يک تلقي کاملاً اشتباه سراغ متن ‏اشميت رفته بود و اين شخص کسي نبود جز فرهاد آئيش...‏

هنوز اين نمايش نقل محافل بود که کرگدن از راه رسيد. آئيش اين بار هم براي جلب مخاطب بيشتر سراغ بازيگراني ‏رفته بود که برخي از آنها هيچ نسبتي با تئاتر ندارند. البته در اين ميان بايد حضور دوباره مهدي هاشمي را بر صحنه ‏يک غنيمت دانست. نام فرهاد آئيش براي مخاطبان تئاتر در اين سال ها به يک استاندارد بدل شده بود که مخاطب با ‏اطمينان به او مي توانست وارد سالن شود و کارش را تماشا کند. اما حرکت هاي اخير او تمام اين معادلات را بر هم مي ‏ريزد. شهاب حسيني تمام تلاش خود را مي کند تا کارش در کنار بازيگران تئاتري نمايش کمتر ديده نشود، اما آتنه فقيه ‏نصيري به کل فضايي ديگر دارد و کار را به مسيري بيراهه مي برد.‏

آئيش علاقمند به نوعي تئاتر سرگرم کننده است که تاکنون هم متن هايي متناسب با علائق خود يافته بود. اما چندي است ‏سراغ متن هايي مي رود که هيچ تناسبي با اين اجرا ها ندارند. متن کرگدن يونسکو از نمايشنامه هاي قدري است که به ‏هيچ وجه قابليت تبديل به يک کارناوال را ندارد. بارها گفته و نوشته شده که اليناسيون موجود در اين متن ريشه هاي ‏اجتماعي و فلسفي دارد که آن را چندين گام از يک نمايشنامه صرف فراتر مي برد. ‏

آئيش در اين نمايش با چند مشکل اساسي رو به روست. اول اينکه نمي توان متني سورئال را بر مبناي اجرايي رئاليستي ‏بر صحنه برد. کاري که آئيش در تمام لحظات نمايش بر آن تاسي مي جويد و مي کوشد با اين اجرا تماشاگر عام را ‏راضي از سالن بيرون بفرستد. نظريه پردازان معتقدند که در بين گونه هاي مختلف اجرايي کارهاي رئاليستي به دليل ‏دوري از پيچيده گويي همواره براي تماشاگر عام جذاب بوده است. ‏

دوم چه کسي گفته که کرگدن متني براي مخاطب عام است. خود يونسکو زماني که آن را مي نوشته با توجه به رمزگونه ‏هاي متن آن را براي علاقمندي نگاشته که چند پله از مخاطب عام صرف فاصله دارد. کرگدن به هيچ عنوان اثري ‏رئاليستي نيست.متون امريکايي بسياري را مي توان يافت که هدف آنها نشانه رفتن تماشاگر عام است و اگر کارگرداني ‏قصد مي کند کاري کند که عموم مردم به ديدن آن بيايند مي تواند آنها را انتخاب کند.‏

سوم؛ رجوع مستقيم به متن شيوه اجرايي را که يونسکو مد نظر داشته به کارگردان پيشنهاد مي دهد. نمايش کرگدن ‏درباره تباهي انسانيت است. طبيعي است که فضاي چنين اثري تارو سنگين باشد. محسن شاه ابراهيمي دکوري سرشار ‏از رنگ هاي شاد و متنوع براي اين نمايش طراحي کرده است. اين دکور حتي در بسياري از صحنه هاي نمايش ‏تماشاگران را در خود فرو مي برد و براي دقايقي حواس مخاطب را از بازي ها پرت مي کند.‏

چهارم اينکه طنز موجود در نمايشنامه يونسکو طنزي تلخ است که هدفش نشاندن تلخندي بر لبان مخاطب است. نه اينکه ‏کارگردان فضايي را به وجود آورد که تماشاگر قهقهه بزند. اين خنده تم اصلي نمايش را هم مخدوش مي کند.‏

هريک از اين دلايل به تنهايي مي تواند مويد اين نکته باشد که فرهاد آئيش نتوانسته به روح اجراي نمايش کرگدن دست ‏يابد. اما آيا واقعا خود آئيش اين مسائل را نمي دانسته؟ به طور حتم مي دانسته. اما نبايد اين نکته را نيز از نظر ‏دورداشت که در شرايط سياسي ايران آيا مي توان متني همچون کرگدن را جز اينچنين اجرا کرد؟ البته اين مسئله ‏باراشتباه آئيش را کم نمي کند. ‏

اين نمايش مي تواند سندي باشد براي يک دوران که اگر کارگرداني بخواهد نمايشي حرفه اي و بر اساس متني مورد ‏توجه را اجرا کند بايد همه اجزا و ظرايف آن را بدل به حرکتي زمخت کند تا بتواند از سد مميزي ها بگذرد. مرکز ‏هنرهاي نمايشي با اجراي اين نمايش يونسکو را ارج ننهاده، بلکه آشکارا قصد به سخره گرفتن او را داشته اند و چه ‏حيف که آئيش بازيگردان اين حرکت شده است.‏